از وى جامهاى گوناگون خيزد از كتان و پشم و پنبه ؛ و آب گل و آب بنفشه و آب طلع و بساطها و فرشها و زيلوها و گليمهاى با قيمت خيزد . اندروى كوهها و معدنهاست و اندروى آتشكده‌هاى گران است . « 1 » وضع پول و پيمانه در سرزمين فارس : ابن حوقل در سفرنامهء خود مىنويسد : « اما پول و پيمانهء فارس در دادوستد ، چنين است كه در فروش ، عموما درهم به كار مىرود ، و دينار در نزدشان مانند كالا و جنس است ، و وزنهاى ايشان مانند اوزان بيشتر سرزمينهاى ديگر ، هر ده درهم برابر هفت مثقال است و مانند يمن و اندلس اختلاف وزن ندارد . در وزن كالا از « من » استفاده مىشود و آن‌دو نوع است : كوچك و بزرگ ؛ من بزرگ مانند رطل اردبيل به وزن 41 درهم مىباشد ( رطل گوشت در اندلس برابر 5 / 9 رطل با فلفلى و فلفلى پانزده اوقيه به بغدادى ، و رطل قيروان نيز فلفلى است جز رطل گوشت كه 12 اوقيه است اما من كوچك فارس ، مانند من عراق ، 260 درهم ؛ و همين من است كه در فارس و عموم شهرها و كشورهاى اسلامى به كار مىرود و پيداست كه اوزانى جز اين نيز دارند . من بيضاء 800 درهم ، اصطخر 400 ، جره 280 ، شاپور 300 و در برخى جاهاى اردشير خره 240 درهم مىباشد . پيمانهء شيراز ، جريب 10 قفيز و قفيز 16 رطل در وزن كردن است ، و برحسب جنس ، كم و زياد مىشود چنان كه در گندم 16 رطل است . رطل شيراز ، مانند رطل بغداد ، اوقيه و اوقيه 3 / 2 10 درهم است . براى قفيز اجزائى هم دارند كه آن را نصف قفيز و ثلث و ربع قفيز نامند ؛ و من آنها معروف و معلوم و معين است و در دكانهايشان موجود است . پيمانهء كوچكى نيز دارند و آن 24 / 1 قفيز است . جريب و قفيز اصطخر هركدام نصف جريب و قفيز شيراز است . پيمانه‌هاى بيضا بر پيمانه‌هاى اصطخر در حدود ربع افزونى ، و از آن شيراز كم دارد ؛ و همچنين ارجان و كازرون بر اصطخر 6 در 10 افزونى دارند و پيمانه‌هاى فسا از شيراز كمتر است ، و اين اندازه كه شرح داديم ، مورد نياز مردم و دانستن آن واجب است « 2 » . ابن حوقل در مورد اردبيل ، مىنويسد : « بيشتر اوقات ، نان را به عدد مىفروشند . پنجاه قرص نان به بهاى يك درهم است و گوشت را با « من » خودشان ، هريك من‌ونيم ، يك درهم مىفروشند ؛ و عسل و روغن گردو و مويز و همه خوردنيها به حد رايگان ارزان است . » « 3 » بازرگانان فارس : استخرى ( اصطخرى ) ضمن بحث از منطقهء پارس مىنويسد : « بازرگانان بر حمع مال حريص باشند . و مردمان سيراف را از بازرگانى دريا ، روزى تمام هست . خداوند كتاب گويد : من آنجا كسانى ديدم كه هريك را چهاربار هزار هزار دينار بود و بيشتر . و كس باشد كه بسيار بيش از اين دارد ، و جامهء او همچو جامهء مزدورش باشد . و اما مردمان كازرون و پسا ( فسا ) بر خشك بازرگانى كنند و ايشان را از آن روزى است . و مردمانى صبور باشند بر غربت ،

--> ( 1 ) . به نقل از : جغرافياى تاريخى سرزمينهاى خلافت شرقى [ ضمائم ] ص 541 ( به اختصار ) . ( 2 ) . صورة الارض ، پيشين . ص 68 - 67 . ( 3 ) . همان . ص 84 - 83 .